اسکم چیست و چطور پروژه های کلاهبرداری را شناسایی کنیم؟

اسکم در ارز دیجیتال به کلاهبرداری هایی گفته میشه که با هدف سرقت سرمایه، اطلاعات یا دسترسی به دارایی کاربران انجام میشن. این کلاهبرداری میتونه در قالب یک پروژه، توکن، پلتفرم سرمایه گذاری، ایردراپ یا حتی یک سایت و حساب کاربری جعلی ظاهر بشه. برای تشخیص پروژه های مشکوک، باید ادعاهای اونها رو با اطلاعات واقعی و قابل بررسی مقایسه کنید و قبل از هرگونه پرداخت یا اتصال کیف پول، اعتبار پروژه رو بررسی کنید.

تشخیص اسکم قبل از سرمایه گذاری یکی از چالش های جدی در بازار ارز دیجیتاله. بعضی پروژه های کلاهبرداری ظاهر حرفه ای دارن و با وعده سود بالا، تبلیغات گسترده یا همکاری های ساختگی اعتماد کاربران رو جلب میکنن. به همین دلیل، صرفا ظاهر یک پروژه یا محبوبیت اون نمیتونه نشون بده که با یک ارز یا پروژه معتبر روبه رو هستین.

در این مطلب از کریپتونگار، بررسی میکنیم اسکم چیست و چه نشانه هایی میتونه یک پروژه رو مشکوک نشون بده. سابقه تیم، وعده های مالی، کاربرد توکن، اطلاعات فنی، نقدینگی و امکان برداشت سرمایه از جمله مواردی هستن که برای تشخیص پروژه اسکم باید بررسی بشن. همچنین تفاوت بین یک پروژه پرریسک و یک پروژه کلاهبرداری رو توضیح میدیم تا ارزیابی دقیق تری قبل از سرمایه گذاری داشته باشید.

اسکم چیست و در ارز دیجیتال چه معنایی دارد؟

اسکم به کلاهبرداری گفته میشه که در اون فرد یا گروهی با فریب کاربر، دنبال دریافت پول، ارز دیجیتال یا اطلاعات حساس اونه. در بازار کریپتو، این کلاهبرداری میتونه پشت یک توکن جعلی، پروژه سرمایه گذاری، صرافی تقلبی، سایت فیشینگ یا پیام جعلی پشتیبانی قرار بگیره. نکته مهم اینه که هر پروژه ناموفق یا پرریسکی اسکم نیست. ممکنه یک پروژه واقعا وجود داشته باشه، اما به دلیل ضعف فنی، مدیریت ضعیف یا نبود تقاضا شکست بخوره. اسکم زمانی مطرح میشه که شواهدی از فریب عمدی، اطلاعات جعلی یا سوءاستفاده از سرمایه کاربران وجود داشته باشه.

فرض کنید آدرس قرارداد یک توکن رو در Etherscan باز میکنید. در اطلاعات قرارداد میبینید مالک هنوز میتونه تعداد توکن ها رو بیشتر کنه، کارمزد خرید و فروش رو تغییر بده یا انتقال توکن رو برای بعضی آدرس ها محدود کنه. این موارد به تنهایی نشون نمیدن پروژه اسکم هست، اما مشخص میکنن مدیر قرارداد هنوز کنترل زیادی روی توکن داره. پس قبل از خرید باید بررسی کنید این دسترسی ها چرا وجود دارن و چه کسی میتونه از اونها استفاده کنه. اگر میخواید با مفاهیم اصلی این بازار بیشتر آشنا بشید، آموزش ارز دیجیتال میتونه نقطه شروع مناسبی باشه.

اسکم با پروژه پرریسک چه فرقی دارد؟

هر پروژه ای که قیمتش سقوط میکنه یا شکست میخوره، لزوما اسکم نیست. یک پروژه ممکنه به دلیل ضعف فنی، مدیریت ضعیف، نبود تقاضا یا شرایط بازار شکست بخوره، بدون اینکه سازندگان از ابتدا قصد فریب کاربران رو داشته باشن. برای تفکیک این موارد:

• پروژه اسکم: شواهدی از فریب عمدی، اطلاعات جعلی، سوءاستفاده از سرمایه یا روش های کلاهبرداری دیده میشه.
• پروژه ناموفق: ممکنه محصول یا هدف واقعی داشته باشه، اما به اهدافش نرسه.
• پروژه پرریسک: ممکنه واقعی باشه، ولی فناوری، مدل اقتصادی، نقدینگی یا شرایط بازار ریسک بالایی ایجاد کنه.

روش های رایج اسکم در ارز دیجیتال

کلاهبرداری های کریپتویی شکل های مختلفی دارن. بعضی از اونها مستقیما روی سرمایه گذاری تمرکز میکنن و بعضی با سرقت اطلاعات یا دسترسی به کیف پول انجام میشن. بعد از شناخت این روش ها، آشنایی با راهکارهای حفظ امنیت ارز دیجیتال میتونه به کاهش ریسک کلاهبرداری کمک کنه.

طرح پانزی و هرمی

در طرح پانزی، به کاربران وعده سود داده میشه، اما پرداخت به افراد قبلی معمولا از سرمایه افراد جدید تأمین میشه. وقتی ورود سرمایه جدید متوقف بشه، ساختار طرح هم معمولا دچار مشکل میشه. طرح هرمی بیشتر روی جذب اعضای جدید متمرکزه. تاکید شدید روی عضوگیری و نبود توضیح روشن درباره منبع واقعی درآمد، از نشونه های هشداردهنده این مدل هست.

بیشتر بخوانید: آشنایی با کلاهبرداری پانزی و روش های شناسایی آن

راگ پول و خروج نقدینگی

راگ پول (Rug Pull) زمانی رخ میده که سازندگان یا دارندگان اصلی یک پروژه پس از جذب سرمایه، دارایی یا نقدینگی قابل توجهی رو خارج میکنن و کاربران با کاهش شدید ارزش یا نقدینگی مواجه میشن. در پروژه های دیفای، بررسی نقدینگی استخر، کیف پول های اصلی و اختیارات مدیریتی قرارداد میتونه بخشی از این ریسک رو آشکار کنه.

بیشتر بخوانید: راگ پول چیست و چگونه آن را شناسایی کنیم؟

هانی پات و محدودیت فروش

در یک توکن هانی پات (Honeypot)، قرارداد ممکنه خرید رو برای کاربر ممکن کنه، اما فروش یا انتقال توکن رو محدود کنه. در بعضی موارد نیز کارمزد فروش یا شرایط قرارداد به شکلی تنظیم میشه که خروج از موقعیت بسیار دشوار یا غیرممکن باشه. به همین دلیل، صرفا دیدن حجم خرید یک توکن نشونه سالم بودن اون نیست. امکان فروش و شرایط قرارداد هم باید بررسی بشه.

پامپ و دامپ

در پامپ و دامپ، یک گروه با تبلیغات و ایجاد هیجان، تقاضا برای یک دارایی رو بالا میبره. بعد از رشد قیمت، دارندگان اولیه دارایی خودشون رو میفروشن و قیمت ممکنه به شدت سقوط کنه. CFTC درباره این مدل هشدار داده و به کاربران توصیه کرده دارایی های کم شناخته شده رو صرفا بر اساس توصیه شبکه های اجتماعی یا جهش ناگهانی قیمت نخرن.

صرافی و پلتفرم سرمایه گذاری جعلی

در این روش، یک سایت یا اپلیکیشن با ظاهر حرفه ای ساخته میشه و موجودی یا سود ساختگی به کاربر نمایش داده میشه. مشکل معمولا زمانی مشخص میشه که کاربر قصد برداشت داره. یکی از الگوهای رایج، درخواست پرداخت مالیات، کارمزد یا مبلغ جدید برای آزاد کردن سرمایه است. CFTC هم درباره پلتفرم هایی که هنگام برداشت، هزینه های جدید و ساختگی مطالبه میکنن هشدار داده است.

فیشینگ و پشتیبانی جعلی

کلاهبردار ممکنه خودش رو جای صرافی، کیف پول، پروژه یا تیم پشتیبانی جا بزنه و کاربر رو به یک سایت جعلی هدایت کنه. هدف میتونه سرقت رمز عبور، عبارت بازیابی، کلید خصوصی یا گرفتن امضای یک تراکنش مخرب باشه. عبارت بازیابی و کلید خصوصی نباید در اختیار پشتیبانی، سایت یا فرد دیگری قرار بگیره.

ایردراپ جعلی و Approval Phishing

در ایردراپ جعلی، کاربر با وعده دریافت توکن رایگان به یک سایت هدایت میشه. خطر اصلی ممکنه خود توکن نباشه، بلکه مجوزی باشه که کاربر هنگام اتصال کیف پول یا امضای تراکنش صادر میکنه. اگر یک قرارداد مخرب مجوز برداشت توکن دریافت کرده باشه، مهاجم ممکنه بعدا از اون مجوز برای انتقال دارایی استفاده کنه. در چنین شرایطی، بررسی و لغو Approvalهای مشکوک اهمیت زیادی داره.

مهم ترین نشانه های یک پروژه مشکوک به اسکم

هیچ کدوم از این نشونه ها به تنهایی اسکم بودن یک پروژه رو ثابت نمیکنن. وقتی چند علامت هشدار کنار هم دیده میشه، بهتره قبل از سرمایه گذاری، پروژه رو دقیق تر بررسی کنید.

• سود تضمینی و بازده غیرعادی: وعده سود قطعی یا چند برابر شدن سرمایه در مدت کوتاه، میتونه یک زنگ خطر جدی باشه.
• فشار برای سرمایه گذاری سریع: عباراتی مثل «فرصت آخر» یا «فقط تا امشب» سعی میکنن کاربر رو بدون بررسی کافی به سرمایه گذاری ترغیب کنن.
• تیم غیرقابل راستی آزمایی: اگر هویت اعضای تیم مشخص نیست یا سابقه اونها رو نمیشه در منابع مستقل بررسی کرد، باید با احتیاط بیشتری جلو رفت.
• محصولی که فقط روی کاغذ وجود داره: داشتن سایت، وایت پیپر و فعالیت در شبکه های اجتماعی لزوما به معنی وجود یک محصول واقعی نیست.
• مشکل در برداشت: اگر برای برداشت سرمایه یا سود از شما میخوان مبلغ جدیدی تحت عنوان مالیات، کارمزد یا هزینه آزادسازی پرداخت کنید، باید به اعتبار پلتفرم شک کنید.
• درخواست عبارت بازیابی یا کلید خصوصی: هیچ پروژه یا پشتیبانی معتبری نباید عبارت بازیابی یا کلید خصوصی کیف پول رو از شما بخواد.

چگونه یک پروژه مشکوک به اسکم را مرحله به مرحله بررسی کنیم؟

برای بررسی پروژه، بهتره به جای اعتماد به یک سایت یا ابزار، چند لایه اطلاعات رو کنار هم قرار بدیم.

۱. جستجو نام پروژه و تیم را: نام پروژه، دامنه، نام اعضای تیم و شرکت ادعایی رو جداگانه جستجو کنید. در کنار نام پروژه میتونید عبارت هایی مثل:

• scam
• complaint
• review
• fraud

رو هم جستجو کنید. FTC هم توصیه میکنه قبل از سرمایه گذاری، نام شرکت یا فرد و نام ارز دیجیتال رو همراه با عبارت هایی مثل scam، review یا complaint بررسی کنید.

۲. بررسی محصول واقعی: اگر پروژه ادعای داشتن یک سرویس، اپلیکیشن یا پروتکل رو داره، خود محصول رو بررسی کنید. بین «داشتن یک وب سایت» و «داشتن یک محصول واقعی با استفاده قابل مشاهده» تفاوت زیادی وجود داره.

۳. پیدا کردن آدرس قرارداد از منبع رسمی: یکی از اشتباهات رایج، جستجوی نماد توکن و انتخاب اولین قراردادیه که در نتایج ظاهر میشه. آدرس قرارداد باید از کانال رسمی پروژه گرفته بشه و بعد در بلاک اکسپلورر شبکه بررسی بشه.

۴. بررسی قرارداد هوشمند: اگر پروژه توکنیه، آدرس قرارداد رو از منبع رسمی پروژه بردارید و در بلاک اکسپلورر شبکه بررسی کنید. چند مورد در این مرحله اهمیت بیشتری دارن:

• آیا امکان ایجاد توکن جدید وجود داره؟
• آیا مدیر قرارداد میتونه کارمزد خرید یا فروش رو تغییر بده؟
• آیا امکان محدود کردن انتقال یا فروش توکن وجود داره؟
• چه آدرس هایی دسترسی مدیریتی دارن؟
• آیا مالکیت قرارداد منتقل یا دسترسی های حساس محدود شده؟

وجود این قابلیت ها به تنهایی به معنی اسکم بودن پروژه نیست. مهم اینه که چه کسی این دسترسی رو داره و میتونه با استفاده از اون چه تغییری در دارایی کاربران ایجاد کنه.

۵. بررسی نقدینگی و توزیع توکن: در پروژه های توکنی، سهم کیف پول های بزرگ از عرضه و وضعیت نقدینگی استخر رو بررسی کنید. اگر بخش زیادی از توکن ها در چند آدرس متمرکز باشه، فروش یک دارنده بزرگ میتونه فشار زیادی به قیمت وارد کنه. البته هر کیف پول بزرگی لزوما متعلق به تیم پروژه نیست. ممکنه این آدرس مربوط به صرافی، استخر نقدینگی یا یک قرارداد هوشمند باشه. بنابراین قبل از نتیجه گیری باید نوع آدرس رو هم مشخص کنید.

6. بررسی امکان واقعی خرید و فروش: اگر پروژه توکنیه که در یک DEX معامله میشه، فقط خرید رو بررسی نکنید. شرایط فروش، محدودیت های قرارداد، مالیات خرید و فروش و نقدینگی استخر هم باید بررسی بشن.

7. مقایسه ادعای درآمد با مدل پروژه: از خودتون بپرسید، این پروژه دقیقا از چه راهی پول درمیاره؟ اگر پاسخ روشن نیست و فقط عباراتی مثل «هوش مصنوعی»، «الگوریتم اختصاصی»، «بازده تضمینی» یا «درآمد غیرفعال» ارائه میشه، اطلاعات بیشتری لازم دارید.

برای بررسی یک پروژه مشکوک، بهتره چند معیار اصلی رو کنار هم بزارید و هیچ نشانه ای رو به تنهایی ملاک تصمیم قرار ندید. جدول زیر مهم ترین مواردی رو که قبل از سرمایه گذاری باید بررسی بشن، به صورت خلاصه نشون میده.

ابزارهای تشخیص اسکم

هیچ ابزار واحدی نمیتونه اسکم بودن یک پروژه رو قطعی مشخص کنه. بهتره نتیجه هر ابزار رو به عنوان یک نشانه در کنار بررسی قرارداد، نقدینگی و سابقه پروژه ببینید.

• Block Explorerها: ها امکان مشاهده هولدرها، تراکنش ها و آدرس های مرتبط با قرارداد رو فراهم میکنن. مثلا اگر یک توکن روی BNB Chain قرار داره، آدرس قرارداد اون رو در BscScan وارد کنید. از اینجا میتونید تراکنش ها، هولدرها، موجودی آدرس ها و تعاملات قرارداد رو ببینید.

• Token Sniffer: در Token Sniffer ابتدا شبکه و آدرس قرارداد توکن رو وارد کنید. ابزار قرارداد رو بررسی میکنه و مواردی مثل بعضی قابلیت های پرریسک یا الگوهای مشکوک رو گزارش میده. اگر نتیجه اسکن هشدارهایی درباره امکان تغییر کارمزد، محدودیت فروش یا دسترسی های مدیریتی نشون داد، باید همون موارد رو در خود قرارداد و بلاک اکسپلورر هم بررسی کنید.
• Chainabuse: برای بررسی سابقه گزارش شده یک آدرس یا دامنه کاربرد دارد و امکان فیلتر کردن گزارش‌ها بر اساس شبکه و نوع کلاهبرداری هم وجود داره. مثلا: اگر آدرس قرارداد یا کیف پول پروژه مشکوکه، اون رو در Chainabuse جستجو کنید. وجود گزارش های قبلی یک هشدار جدی محسوب میشه، اما نبود گزارش به معنی معتبر بودن پروژه نیست.

اگر قربانی اسکم شدیم چه کنیم؟

اگر قربانی اسکم شدیم، اولین کار اینه که از ادامه خسارت جلوگیری کنیم و ببینیم کلاهبردار به چه چیزی دسترسی پیدا کرده. نوع اقدام به این بستگی داره که دارایی را مستقیم منتقل کردیم، به یک سایت مشکوک متصل شدیم، مجوز برداشت دادیم یا اطلاعات ورود و عبارت بازیابی را در اختیار فرد دیگری گذاشتیم. هر کدوم از این شرایط، راهکار متفاوتی داره. به همین دلیل بهتره قبل از هر اقدام عجولانه، نوع دسترسی ایجادشده و وضعیت دارایی های باقی مانده را بررسی کنیم و بعد سراغ اقدامات مناسب بریم.

اگر ارز را برای کلاهبردار فرستادید

اگر ارز را به آدرس کلاهبردار فرستادید، ارسال دوباره دارایی به همان آدرس کمکی به بازگرداندن سرمایه نمیکنه. در این شرایط، هش تراکنش و آدرس کیف پول فرستنده و گیرنده را ذخیره کنید و اطلاعات سایت، پیام ها و راه های ارتباطی کلاهبردار را هم نگه دارید. این اطلاعات میتونه برای پیگیری و گزارش کلاهبرداری به صرافی، پلتفرم مرتبط یا مراجع مربوط استفاده بشه.

اگر به سایت مشکوک متصل شدید یا Approval دادید

اتصال کیف پول به یک سایت مشکوک به تنهایی به معنی انتقال دارایی نیست، اما امضای یک درخواست ناشناس میتونه مجوز یا تراکنشی ایجاد کنه که دسترسی بیشتری به دارایی های شما بده. در Approval Phishing، خطر اصلی معمولا مجوزی است که به یک قرارداد اجازه میده توکن های مشخصی را از طرف شما منتقل کنه.اگر چنین اتفاقی افتاد، مجوزهای فعال کیف پول را بررسی و Approvalهای مشکوک را لغو کنید. تا زمانی که وضعیت قرارداد مشخص نشده، دوباره با همان سایت یا قرارداد تعامل نکنید. برای آشنایی بیشتر با روش استفاده ایمن از کیف پول و نکاتی که قبل از اتصال به سایت ها باید بدونید، آموزش کیف پول ارز دیجیتال رو هم ببینید.

اگر عبارت بازیابی یا کلید خصوصی لو رفته

لو رفتن عبارت بازیابی یا کلید خصوصی با تغییر رمز یا ساختن یک حساب جدید زیر همان عبارت برطرف نمیشه. تمام حساب هایی که با عبارت بازیابی افشاشده ساخته شدن همچنان در معرض خطر قرار دارن. در این شرایط، باید یک کیف پول کاملا جدید با عبارت بازیابی تازه روی یک دستگاه امن بسازید و دارایی باقی مانده رو در سریع ترین زمان ممکن به اون منتقل کنید. بعد از انتقال دارایی، کیف پول افشاشده دیگه برای نگهداری سرمایه قابل اعتماد نیست.

اگر رمز حساب یا اطلاعات ورود لو رفته

لو رفتن رمز عبور یا اطلاعات ورود میتونه دسترسی مهاجم به حساب شما رو فراهم کنه. در این شرایط، رمز عبور رو فورا تغییر بدید و احراز هویت دومرحله ای رو فعال کنید. اگر همین رمز رو در سرویس دیگه ای هم استفاده کردید، اونجا هم رمز رو تغییر بدید تا دسترسی مهاجم به حساب های دیگه محدود بشه.

اگر کسی وعده برگرداندن پول داد

بعد از کلاهبرداری، ممکنه افرادی با وعده بازیابی دارایی با شما تماس بگیرن و در ازای دریافت پول یا اطلاعات حساس، بازگرداندن سرمایه رو تضمین کنن. به این افراد اعتماد نکنید؛ کلاهبرداری بازیابی معمولا قربانی قبلی رو دوباره هدف میگیره و خسارت بیشتری ایجاد میکنه.

چگونه خطر گرفتار شدن در اسکم را کاهش دهیم؟

پیشگیری بیشتر از اینکه به یک ابزار خاص وابسته باشه، به چند عادت امنیتی ساده مربوطه. اگر میخواید این موارد رو گسترده تر بررسی کنید، آموزش امنیت ارز دیجیتال میتونه راهنمای مناسبی برای محافظت از دارایی و حساب های شما باشه.

• لینک پروژه را از کانال رسمی پیدا کنید.
• قبل از پرداخت، نام پروژه، تیم و آدرس قرارداد را بررسی کنید.
• برای وعده سود تضمینی یا فشار زمانی تصمیم نگیرید.
• عبارت بازیابی و کلید خصوصی را به هیچ فرد یا سایتی ندهید.
• قبل از امضای تراکنش، ببینید دقیقا چه چیزی را تایید میکنید.
• برای آزاد کردن سرمایه یا سود، بدون راستی آزمایی پول بیشتری پرداخت نکنید.

بیشتر بخوانید: گزارش کلاهبرداری ارز دیجیتال؛ چگونه کلاهبرداری رمزارزی را گزارش و پیگیری کنیم؟

نمونه های معروف اسکم در ارز دیجیتال 

بررسی پرونده های واقعی کمک میکنه نشونه هایی که در بخش های قبلی گفتیم، ملموس تر بشن.

وان کوین (OneCoin)

OneCoin از سال ۲۰۱۴ فعالیتش رو آغاز و از طریق یک شبکه بازاریابی چندسطحی در کشورهای مختلف سرمایه جذب کرد. وزارت دادگستری آمریکا اعلام کرده بنیان گذاران و افراد مرتبط با این طرح با ارائه اطلاعات نادرست، بیش از ۴ میلیارد دلار از سرمایه گذاران سراسر جهان جذب کردن. در آوریل ۲۰۲۶ نیز فرآیند جبران خسارت برخی قربانیان با استفاده از دارایی های توقیف شده آغاز شده. ظاهر یک فرصت سرمایه گذاری و گستردگی شبکه بازاریابی، جای بررسی مستقل مدل کسب وکار و ادعاهای پروژه رو نمیگیره.

بیت کانکت (BitConnect)

BitConnect با ارائه برنامه ای به نام Lending Program از کاربران میخواست بیت کوین خود را در اختیار این طرح قرار بدن و در مقابل، بازده دریافت کنن. پروژه ادعا میکرد یک نرم افزار معاملاتی اختصاصی با استفاده از نوسان بازار میتونه سود بالایی ایجاد کنه. طبق شکایت SEC، BitConnect حتی بازده های ساختگی منتشر میکرد و بخشی از سرمایه کاربران به جای فعالیت معاملاتی ادعاشده به کیف پول های تحت کنترل افراد مرتبط منتقل میشد. ساختار جذب سرمایه و پرداخت کمیسیون به مروجان هم باعث گسترش سریع پروژه شده بود. این پرونده یک نکته مهم داره، وقتی پروژه بازده بالا وعده میده، باید مشخص باشه این درآمد دقیقا از چه فعالیتی ایجاد میشه و جریان پول چطور کار میکنه. اتفاقا در سپتامبر ۲۰۲۶ SEC احکام نهایی جدیدی علیه سه مروج BitConnect اعلام کرده، بنابراین اگر بخواهیم وضعیت قضایی را نگه داریم، میتونیم آن را در یک جمله آخر بیاوریم.

توکن بازی مرکب (Squid Game Token)

توکن SQUID در سال ۲۰۲۱ با استفاده از محبوبیت سریال Squid Game توجه زیادی جذب کرد. قیمت آن در مدت کوتاهی به شدت رشد کرد، اما خریداران با مشکل فروش مواجه شدن و ارزش توکن بعدا تقریبا به صفر رسید. گزارش های آن زمان از حذف وب سایت و شبکه های اجتماعی پروژه و خروج دارایی توسط آدرس های مرتبط با سازندگان خبر دادن. رشد چند هزار درصدی قیمت یا استفاده از یک نام مشهور، نشونه اعتبار پروژه نیست. امکان واقعی فروش و ساختار قرارداد باید قبل از خرید بررسی بشه.

جمع بندی

اسکم همیشه با یک سایت آماتور یا پروژه ناشناس شروع نمیشه. بعضی کلاهبرداری ها ظاهر حرفه ای دارن و حتی میتونن محصول، جامعه کاربری یا تبلیغات گسترده داشته باشن. چیزی که اهمیت داره، بررسی شواهد و پیدا کردن تناقض بین ادعاهای پروژه و چیزی است که در عمل اتفاق میفته.

قبل از سرمایه گذاری، برای بررسی پروژه عجله نکنید و هیچ ابزار یا نشانه ای رو به تنهایی ملاک تصمیم قرار ندید. اگر هم قبلا با یک پروژه مشکوک تعامل کردید، اول از پرداخت بیشتر جلوگیری کنید و بر اساس نوع آسیب، اقدامات امنیتی مناسب رو انجام بدید.